Van ‘gewoon jezelf kunnen zijn’ naar ‘normaal doen’: het opportunistische kameleongedrag van de VVD

In 2010 stond lijsttrekker Mark Rutte de VVD in Amsterdam bij in hun campagne op de Dam.In 2010 stond lijsttrekker Mark Rutte de VVD in Amsterdam bij in hun campagne op de Dam.
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

De VVD heeft verschillende ideologische koersen ingeslagen, maar die waren slechts gebruikt als een middel tot een hoger zetelaantal.

Op veertien oktober 2010 begon Mark Rutte als minister-president van ons land. Het was voor het eerst in de geschiedenis van de VVD dat zij het premierschap op zich kon nemen. De partij was euforisch en Mark Rutte greep meerdere momenten aan om te verwijzen naar de laatste liberale premier die hij in zijn ogen opvolgde: Cort van der Linden die van 1913 tot 1918 het kabinet leidde. Wie echter het liberalisme van Van der Linden naast dat van Mark Rutte legt, ziet twee volstrekt verschillende visies. Deze discrepantie heeft een diepere achtergrond en is het gevolg van partijpolitiek die centraal is komen te staan bij liberale politici. Was Cort van der Linden nog een partijloze premier, Mark Rutte is daarentegen niet weg te denken van de VVD. Diezelfde VVD blijkt haar leden en politici echter maar al te graag in haar greep te hebben. Die greep is dan niet gericht om liberale idealen uit te dragen en een eenduidige koers te verdedigen, maar streeft van het begin af aan primair naar macht en het liberalisme is daarmee op de achtergrond komen te staan.

Het verhaal van een VVD die haar liberale idealen en het interne debat heeft opgeofferd op het altaar van macht is niet nieuw. Vaak kwam de kritiek uit haar eigen gelederen, waar VVD’ers zich uitspraken over de partij die zij door de jaren heen hebben zien verworden in een machtsapparaat waarin weinig ruimte bestaat voor individuele geluiden of een principiële lijn. Zo sprak Ton Elias zich vorig jaar uit tegen het zelf-opgelegde keurslijf van de partij die hij typeerde als de “ja en amen cultuur”. Dit gebrek aan zelfkritiek was volgens hem het gevolg van het hoge zetelaantal van de VVD; de partij is als het ware verblind geraakt door macht. Dit is echter niet een verschijnsel dat pas recent uit de lucht is komen vallen, maar heeft veel diepere wortels in de partij.

Als gevolg van de Tweede Wereldoorlog bestonden er tijdelijk geen liberale partijen meer. De Vrije Democratische Bond (progressief-liberaal) en de Liberale Staatspartij (klassiek-liberaal) waren eerder opgeheven, maar vanuit deze twee ideologische zijdes werd gewerkt om liberalisme vertegenwoordigd te krijgen in de politiek. De sociaal-liberale lijn werd vertegenwoordigd door Pieter Oud die enkele honderden medestanders had en hij besloot met zijn partij aanvankelijk op te gaan in de brede PvdA in 1946. De klassiek-liberale lijn werd vertolkt door Dirk Stikker met 20.000 leden en hij begon de Partij van de Vrijheid in datzelfde jaar. In 1948 besloten beide leiders een nieuwe bredere liberale partij te vormen: de VVD. Oud kreeg echter al snel de overhand en werd naamgever van partij en partijblad. De naam “Volkspartij voor Vrijheid en Democratie” was echter niet onomstreden onder de leden van de voormalige Partij van de Vrijheid, aangezien “volkspartij” voor velen te collectivistisch klonk en weinig ruimte bood aan het principe van individuele vrijheid. Ondanks het feit dat de Partij van de Vrijheid vele malen groter was dan de aanhang van Oud, werd de naam alsnog aangehouden en de koers van Oud ingezet, aangezien dat meer zetels opleverde. Zo werd de liberale ideologie van de VVD al in haar eerste stadium verwaterd.

In de jaren ‘80 begon de VVD een uiterst progressieve koers te varen om aan te sluiten bij de tijdgeest. De jaren ‘80 waren de hoogtijdagen van de commerciële popcultuur die was overgewaaid uit Amerika en artiesten kende die wereldwijd succes hadden. Hierop werd het zogenaamde discoliberalisme uitgevonden door de VVD om de jonge generatie aan te trekken. Zo verkoos de partij in 1982 Ed Nijpels als toenmalig jongste lijsttrekker ooit en met de slogan “Gewoon jezelf kunnen zijn” ging de VVD onder zijn bewind van 26 naar 36 zetels. In die tijd maakte de VVD onderdeel uit van de kabinetten Lubbers I en II. Lubbers was op sociaal gebied een redelijk linkse CDA’er, maar de VVD probeerde hem links in te halen. De VVD-minister Frits Korthals Altes had in 1985 namelijk een wetsvoorstel gemaakt om seks met kinderen vanaf 12 jaar mogelijk te maken. Doordat de kruisrakettendiscussie toen alle aandacht trok in Nederland, was dit naar eigen zeggen gemakkelijk door de ministerraad heen gekomen. De VVD trok de seksuele revolutie van de jaren ’60 door naar de jaren ’80 en dacht hiermee tegemoet te komen aan de tijdsgeest. Ideologie deed er even niet toe, het ging om de beeldvorming van een partij die tot de ‘progressieve’ voorhoede wilde behoren. De VVD had zich hier echter vergist over de houding van de Nederlandse bevolking die dit voorstel absoluut niet zag zitten. Uiteindelijk haalde minister Altes bakzeil en zag af van het indienen van het voorstel bij het parlement. Na die jaren, is de VVD bijgedraaid en hebben hier duidelijk afstand van genomen.Ware het echter niet dat de invloed van de partij op het spel stond, die in 1986 weer afnam, dan was de VVD waarschijnlijk in de hyperprogressieve koker blijven steken.

Sinds 2006 heeft de VVD het roer radicaal omgegooid ten opzichte van de jaren ‘80 en probeert nu door een nationalistische visie de wind in de zeilen te krijgen. Na een interne stemming over het lijsttrekkersschap van de partij, had de VVD weliswaar de gematigde Mark Rutte verkozen boven de meer uitgesproken Rita Verdonk, toch is de strategie hetzelfde gebleven. De VVD besloot om langzaamaan rechts-populistisch te worden. Dit kwam mede doordat in 2004 VVD-kamerlid Geert Wilders zich had afgesplitst en met de nationalistisch-georiënteerde PVV VVD-electoraat dreigde mee te nemen. Met de economische crisis en bankencrisis die de Europese Unie zwaar had getroffen, kwam de vuurproef voor de nieuwe ‘nationalistische’ VVD. Rutte had zich zowel in 2010 als in 2012 expliciet uitgesproken tegen geld geven aan de “Grieken”, maar als premier van een EU-lidstaat had hij op die manier iets beloofd dat hij nooit kon waarmaken. Zo bleek niet alleen zijn eerste verkiezingsbelofte niets waard in de praktijk, maar de VVD vond het blijkbaar geen probleem om in 2012 opnieuw deze onuitvoerbare woorden uit te spreken en niet na te komen. Dit korte termijn paaien van kiezers heeft echter grote schade toegebracht aan het vertrouwen in de partij.

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van 2017 ging de VVD een stap verder in hun koers door het motto ‘normaal doen’ aan te nemen. Het jaar ervoor had Rutte bij het programma Zomergasten nog de bekende ‘pleur op’-uitspraak gedaan waarbij hij stelde dat Turkse Nederlanders die demonstreerden en het verslag van een NOS-journalist moeilijk maakten, maar op moesten pleuren. Hiermee had de VVD Pim Fortuyn op rechts ingehaald, aangezien Fortuyn nog had aangegeven dat we het probleem met “onze rotjongens” zelf moesten aanpakken in plaats van “Koning Hassan daarmee op te schepen”. Ditzelfde sentiment werd ook herhaald in de brief van Rutte aan alle Nederlanders in 2017 waarin hij opnieuw stelde “Doe normaal of ga weg”. Hoe de VVD dat weggaan van ‘abnormale’ Nederlanders wil verwezenlijken, werd hierbij echter achterwege gelaten. Het ging in feite alleen om meer kiezers te trekken door middel van gekunstelde uitspraken. Deze voorbeelden tonen een VVD die de afgelopen jaren platte retoriek heeft omarmd. Niet haar liberale grondslag staat voorop, maar het streven naar machtsbehoud. Zelfs de uitvoerbaarheid van beleid is nog amper interessant voor de VVD, als zij een teleurgestelde kiezer kan binnenhalen door herkauwde PVV-leuzen in te zetten, dan is het devies “gewoon doen”. Klaarblijkelijk is er niemand in de partijtop die erbij stilstaat of deze populistische lijn een lang leven beschoren is.

De VVD is door de jaren heen op een zwalkende man gaan lijken. Marketeers bepalen de partijprogramma’s en slogans, terwijl managers bepalen door wie die boodschap het beste naar buiten kan worden gebracht. Hierdoor is niet niet meer de vrijheid van het individu centraal blijven staan, maar het gevoel van de kiezer. Als gevolg hiervan is een liberaal tekort bij de partij ontstaan dat wordt opgevuld met kunstmatige machtspolitiek. Dit kan voor de lange termijn echter desastreuze gevolgen hebben. Kiezers die zich vandaag door haar populistische voorstellen laten overtuigen, kunnen morgen nog teleurgesteld worden door de onuitvoerbaarheid ervan. Daarnaast zal de liberale achterban zich steeds meer vervreemd voelen van de partij en langzaamaan overstappen naar de meer principiële liberale partijen. De linkervleugel kan zich gehoord gaan voelen door D66, terwijl de rechtervleugel Forum voor Democratie aan het omarmen is. Mark Rutte zou daarom meer een voorbeeld moeten gaan nemen aan zijn zelfverklaarde “liberale betovergrootvader”: Cort van der Linden. Van der Linden probeerde het volk namelijk niet te overtuigen met holle frasen, integendeel heeft hij met het oplossen van de schoolstrijd en de kiesrechtkwestie daadkrachtig het liberalisme uitgedragen.

Aron Rijsdorp

Bron foto: Jos van Zetten (Flickr)

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

Be the first to comment on "Van ‘gewoon jezelf kunnen zijn’ naar ‘normaal doen’: het opportunistische kameleongedrag van de VVD"

Leave a comment

Your email address will not be published.


*